در ایران نیز دولت در سالهای طولانی ( بیش از 74 سال ) به این امر در قالب یارانه یا کمکهای نقدی به دستگاه ها و ....اقدام کرده است که بنا به ضرورت ؛ از جمله تکالیف قانونی و روند فزاینده مصرف انرژی ،‌تا کنون بخش عمده ای از یارانه ها به حامل های مختلف انرژی اختصاص یافته است .با اندکی تامل در سیستم اقتصادی پرداخت یارانه ها طی سالیان گذشته و نیز مطالعه تطبیقی شرایط اقتصادی ایران با سایر کشورها متصور است که پرداخت یارانه از سوی دولت و مشخصاً‌ یارانه حاملهای انرژی آثار و پیامدهای منفی را به وجود آورده که نهایتاً‌ نظام پرداخت یارانه را ناکارآمد ، مضر و مانعی جدی برای توسعه اقتصادی کشور نموده است .به عبارت دیگر در مطالعات انجام شده، نظام پرداخت یارانه -که پرداخت عام را به عنوان یکی از نقطه ضعفهای خود به همراه دارد- در اعطای یارانه به گروههای هدف، موفقیت چشمگیری نداشته است .

تعریف یارانه :

کلمه یارانه از ترجمه کلمه Subsidy به دست آمده است که در معنای کمک ، کمک مالی ، اعانه امداد و یا معادل آن بکار می رود . همچنین از بخششها و کمکهای رایگان مالی دولت به دستگاههای خود با هدف کمک به یک خدمت عمومی نیز تحت عنوان یارانه یاد می شود .در تعریف دیگر ، یارانه عبارت است از هر گونه پرداخت انتقالی که به منظور حمایت از اقشار کم درآمد و بهبود توزیع درآمد، از محل خزانه دولت و هر آنچه به خزانه دولت واریز شود به صورت نقدی یا غیر نقدی به خانوارها و تولید کنندگان تعلق می گیرد . و نیز در برخی تعاریف، از یارانه به عنوان تفاوت قیمت تمام شده ( قیمت واقعی بازار ) با قیمت ارائه شده کالا از سوی دولت نیز تعبیر شده است .

پرداخت یارانه در ایران و تبعات آن :

با پایان جنگ تحمیلی و شروع برنامه اول توسعه، دولت در کنار اجرای برنامه های بازسازی، به حمایت از اقشار آسیب پذیر جامعه در قالب اختصاص یارانه به کالاهای اساسی و ....پرداخت .در برنامه سوم توسعه ، دولت مکلف شد با انجام مطالعات و بررسیهای کارشناسی، اقدامهای قانونی به منظور هدفمند کردن پرداخت یارانه کالاهای اساسی و حامل انرژی را انجام دهد . همانطور که پیشتر نیزگفته شد هدف از پرداخت یارانه در جوامع مختلف ، حمایت از اقشار کم درآمد و بهبود توزیع درآمد است . اما آنچه در زمنیه پرداخت یارانه بطور اعم و یارانه بنزین بطور اخص در کشور مطرح است این است که در وضعیت کنونی، شاخص ها بیانگر آن هستند که با پرداخت یارانه انرژی ، اقشار مرفه و ثروتمند ، به دلیل مصرف بیشتر حامل ها ( خصوصاٌ‌ بنزین ) بهره بیشتری از این یارانه ها می برند که این نشان می دهد اهداف حمایتی دولت برای حمایت از اقشار آسیب پذیر تحقق نیافته است .همچنین پرداخت یارانه های انرژی به صورت قیمت گذاری پایین حامل ها از یکسو باعث افزایش مصرف این کالا ها ، ایجاد فرهنگ غلط مصرف و رواج اسراف این منابع می شود و از دیگر سو، برهم خوردن توازن ها از دیگر آثار و تبعات منفی پرداخت یارانه در وضعیت کنونی، جهت دهی غلط در سرمایه گذاری ها می باشد که این خود معلول تخریب قیمت های نسبی در اقتصاد بوده و حاصل آن ، تولید محصولاتی بدون توجیه اقتصادی و نیازمند به حمایت همیشگی خواهد بود. همچنین یکی دیگر از مهمترین تبعات منفی پرداخت یارانه به حاملهای انرژی، قاچاق سوخت و خروج غیر قانونی فرآورده های نفتی از مرزهای کشور است .
در ادامه و به منظور تبیین و تاکید بر مزایای اصلاح و هدفمند کردن یارانه ها ( خصوصاٌ در بخش انرژی ) و اثرات آن در توسعه اقتصادی کشور ، توجه به بخشهایی از گزارش جامع سازمان جهانی انرژی اهمیت موضوع را بیش از پیش نمایان می کند : " در صورت حذف یارانه های انرژی در ایران مصرف انرژی در این کشور 47 درصد و تولید گاز دی اکسید کربن 49 درصد کاهش و در مقابل بهره وری در بخش اقتصاد به میزان 2/2 درصد تولید ناخالص این کشور افزایش می یابد" .[1 ]
سازمان بین المللی انرژی در همین گزارش آمارهایی از میانگین پرداخت یارانه برای بنزین در هفت اقتصاد جهان اعلام نموده است که مقایسه این آمار با وضع موجود اقتصاد کشور ، هر ایرانی میهن پرست رامنقلب و متاسف می کند:
"میانگین پرداخت یارانه بنزین در ایران 14/80 درصد قیمت واقعی آن است ،در چین 9/10 درصد، در روسیه 5/32 درصد ، درهند 2/14 درصد ، دراندونزی 5/27 درصد ، در آفریقای جنوبی 4/6 درصد ، و در ونزوئلا 6/57 درصد می باشد " .[همان ]
در همین راستا خبرگزاری برنا در مورخ 24/9/88 به نقل از محمد رضا رحیمی معاون اول رئیس جمهور اعلام کرد : " 73 هزار میلیارد تومان یارانه اختصاص داده شده به حاملهای انرژی در کشور است در حالیکه بودجه عمرانی کشور سالانه 20 هزار میلیارد تومان است. به عبارت دیگر یارانه حاملهای انرژی در کشور سالانه ، بیش از 5/3 برابر بودجه عمرانی کشور می باشد" .[2 ]
و در نهایت یک دلیل دیگر غیر منطقی بودن پرداخت یارانه به حاملهای انرژی این است که" آژانس بین المللی انرژی ، ارزش امروز رشد اقتصادی از دست رفته در اثر پرداخت یارانه انرژی در 8 کشور چین ، ایران ، روسیه ،‌قزاقستان ،‌هند ، اندونزی ، آفریقای جنونی و ونزوئلا را حدوداً 157 میلیارد دلار برآورد کرده است" .[همان ]
بنابراین و به زعم نویسنده این سطور پرداخت هر گونه یارانه (خصوصا در بخش انرژی) ، هزینه ای است ضد رشد و توسعه اقتصادی و همچنین سیاست ناعادلانه ای است که هیچ عقل سلیمی نباید به دلیل تزریق پول بی هدف و بر خلاف منافع اکثریت جامعه به اقتصاد، از آن دفاع کند .

نویسنده: سید علی اصغر حسینی، رییس روابط عمومی شرکت ملی مهندسی و ساختمان نفت ایران
-----------------------------------------------------------------------------------------------------
منابع :
1- دولت ایران بزرگترین پرداخت کننده یارانه بنزین در جهان ، خبرگزاری فارس مورخ 12/4/1386
2- یارانه حامل های انرژی در کشور ، بیش از 5/3 برابر بودجه عمرانی است ، خبرگزاری برنا مورخ 24/9/88