دریای خزر بزرگ‌ترین دریاچه جهان و محصور شده میان پنج کشور آذربایجان، روسیه، ترکمنستان، قزاقستان و ایران است. این دریا از سالیان اخیر به دلایلی چند از جمله موقعیت ژئوپولتیک منحصر به فرد و بهره مندی از ذخایر سرشار انرژی، به عنوان منطقه ای مهم و استراتژیک در سطح معادلات جهانی مورد توجه قرار گرفته است؛ به گونه ای که به باور بسیاری از کارشناسان در دهه آینده در ردیف یکی از بزرگ‌ترین حوزه‌های صادرات نفت و گاز دنیا قرار خواهد گرفت.اداره اطلاعات انرژی آمریکا مقدار ذخایر نفتی دریای خزر را حدود 20 تا 40 میلیارد بشکه و مقدار ذخایر گازی آن را در حدود 200 تریلیون فوت مکعب برآورد کرده است. به باور کارشناسان، ذخایر نفتی دریای مازندران 4 درصد و ذخایر گازی آن 6 درصد از کل ذخایر دنیا را شامل می شود.
پس از فروپاشی شوروی پیشین با حمایت ضمنی آمریکا کشورهای قزاقستان، آذربایجان، و ترکمنستان با جذب سرمایه گذاران وشرکت های بین المللی فعالیت های گسترده ای را برای اکتشاف و استخراج منابع هیدروکربونی این دریا آغاز کردند و به نتایج قابل قبولی هم دست یافتند تا جایی که قزاقستان با کشف میدان نفتی "کاشاگان" که بسیاری آن را بزرگ‌ترین اکتشاف نفتی جهان در سی سال گذشته نامیده اند، به ظرفیت تولید روزانه900 هرار بشکه نفت در روز رسیده، همچنین آذربایجان در پروژه «شاه دنیز» به دستاوردهای مهمی دست یافته است.
کشورمان نیز همپای کشورهای دیگر منطقه برای استفاده از منابع خود در خزر تلاش مجدانه ای صورت داد که از آن جمله می توان به ساختن سکوی ایران خزر و شناسایی و حفاری پنج حلقه چاه در نواحی کم عمق خزر در طول سالیان گذشته اشاره کرد، اما به دلایلی چند از جمله واقع شدن سواحل ایرانی خزر در آب های عمیق 700 تا 1000 متری و نیازمندی به فناوری های خاص حفاری و سرمایه گذاری های زیادتر از کشورهای همجوار و تعیین نشدن رژیم حقوقی دریای خزر، از نقش آفرینی شایسته در در این منطقه بازماند.
اما اکنون در آستانه دهه چهارم انقلاب اسلامی و با آغاز به کار سکوی نیمه شناور ایران-البرز به نظر می رسد مسئولان وزارت نفت قصد دارند تا با راهبردی نوین در دریای خزر، حضور و نفوذ کشورمان را پررنگ سازند، زیرا به باور کارشناسان در آب های تحت مالکیت ایران افزون بر 10 میلیارد متر مکعب نفت قابل استحصال وجود دارد.همچنین حضور جدی در خزر، علاوه بر این که توانایی های فنی بومی کشورمان و نفوذ کلام دیپلماتیک ایران را به رخ همسایگان شمالی می کشد در چارچوبی کلان تر در بالابردن قدرت چانه زنی کشورمان در سازمان اوپک نیز موثر خواهد بود.برآوردها حاکی از این است که ظرفیت نفت خام اکتشافی مناطق دریای خزر تا سال 2025 به روزانه بیش از 4 میلیون بشکه افزایش می یابد و با توجه به این افزایش ظرفیت تولید، خط لوله نکا ـ جاسک که سواحل شمالی ایران را به دریای عمان و خلیج فارس متصل می کند و به باور بسیاری از اقتصادی ترین مسیرها برای ترانزیت انرژی حوزه خزر به بازارهای جهانی است، می تواند روزانه تا یک میلیون بشکه از این منابع را از خاک کشورمان سوآپ کند.
با این شواهد به نظر می رسد که توجه جدی و نگاه کلان کنونی مسئولان کشورمان به ویژه تصمیم سازان وزارت نفت به پتانسیل های نهفته دریای خزر می تواند آتیه روشنی را برای کشورمان در این منطقه حائز اهمیت به ارمغان آورد و علاوه بر جذب عواید اقتصادی به تقویت منافع سیاسی- امنیتی کشور یاری رساند.
محمد آذری