آژانس بین المللی انرژی در این گزارش اعلام داشت: طی سال های پیش رو موازنه عرضه و تقاضا همچنان شکننده خواهد بود. گزارش افزود: از این رو ضروری است ظرفیت تولید نفت سالانه 5/3 میلیون بشکه در روز افزایش یابد تا میان عرضه و تقاضا تعادل برقرار شود(نشریه پلاتس/30 ژوئن،9 تیر /ص1).
اما گزارش تابستان امسال آژانس به گونه ای دیگر بود. آژانس بین المللی انرژی پیش بینی کرد تقاضای نفت در سال جاری میلادی در مقایسه با سال گذشته دو میلیون و 550 هزار بشکه در روز کاهش یابد و از 85 میلیون و 760 هزار بشکه در روز در سال 2008 به 83 میلیون و 210 هزار بشکه در روز در سال 2009 کاهش یابد(منبع پیشین).
آمار این دو گزارش نشان می دهد که نه تنها پیش بینی افزایش ظرفیت تولید به میزان 5/3 میلیون بشکه در روز واقعی نبوده است بلکه تقاضا نیز بیش از 5/2 میلیون بشکه در روز کاهش یافته است. ناهمخوانی در آمار و واقعیت ها همچنین بدان معناست که پبش بینی ها به میزان زیادی غیرقابل اطمینان شده اند.اما یک واقعیت دیگر نیز باید مورد توجه قرار گیرد و آن این که نهادهایی مانند آژانس بین المللی انرژی گزارش های خود را عمدتا بر مبنای گزارش سازمان های بین المللی دیگر مانند صندوق بین المللی پول تنظیم می کنند. برای نمونه گزارش های صندوق بین المللی پول در مورد تولید ناخالص داخلی کشوها و مناطق گوناگون است که مبنای تنظیم گزارش های آژانس بین المللی انرژی در مورد تقاضای نفت، قرار می گیرد.
اما حتی شاید ضروری باشد کاهش اعتماد به آمار را در چارچوب کلی تری بررسی کرد. نمی توان کتمان کرد که نهادهای ارائه کننده آمار خواه در زمینه بازار نفت و یا اقتصاد جهانی خود در چارچوب "نظام بین المللی بازار آزاد" فعالیت می کنند که بی ثباتی های آن می تواند پیش بینی های این نهادها را بی اعتبار سازد.حداقل در شرایط کنونی می توان ادعا کرد که نه تنها پیش بینی های دور از واقعیت بلکه بی ثباتی ها نیز در بازار نفت از میزان معمول فراتر می رود. نگاهی به نوسان بهای نفت گواه این مدعا است.بهای نفت که تابستان گذشته (11 جولای / 21تیر) به 147 دلار هر بشکه رسیده بود در ماه پایانی سال گذشته میلادی (دسامبر/آذر) تنها اندکی بیش از 30 دلار هر بشکه معامله شد. از آن زمان تا ماه ژوئن (اوایل تیرماه) بهای نفت بیش از دوبرابر افزایش یافت و به بیش از 70 دلار هر بشکه رسید.این افزایش ها در حالی بود که در مورد علل آن توضیح قانع کننده چندانی ارائه نشد. در این مدت بخش عمده ای از تحلیلگران معتقد بودند که افزایش قیمت ها ارتباطی با بنیادهای بازار ندارد و در شرایطی که رکود همچنان ادامه دارد و تقاضا برای نفت افزایش نیافته است، نمی توان روند صعودی قیمت ها را توجیه کرد. آنچه در پیشینه اخبار مربوط به قیمت های نفت نیز جلب توجه می کند این است که افزایش قیمت ها یا ناشی از پشت سرگذاردن بدترین دوران رکود، کاهش ارزش دلار و یا بهبود وضعیت بازار سهام است؛ توضیحاتی که تنها می تواند بخشی از واقعیت افزایش بهای نفت را توضیح دهد.
اما در اوایل ماه جولای که وزارت کار آمریکا آمار مربوط به افزایش بی سابقه بیکاری در ماه ژوئن را منتشر کرد یک بار دیگر معلوم شد که خوشبینی ها و افزایش بهای نفت با منطق اقتصادی قرین نیست. به این ترتیب روند نزولی بهای نفت در اوایل ماه جولای (11 تیر) شروع شد و بهای نفت طی 10 روز بیش از 10 دلار کاهش یافت.تداوم این بی ثباتی ها بسیار نگران کننده شده است زیرا پی آمدهای ناشی از آن برنامه ریزی های میان مدت و دراز مدت را دشوار کرده است و عواملی مانند ابهام در تقاضا و کاهش شدید سرمایه گذاری می تواند دورنمای بازار نفت را با شوک هایی روبه رو کند که خود بر دامنه بی ثباتی ها خواهد افزود.ثبات قیمت های نفت که سالیان سال خواست کشورهای عضو اوپک بود از سوی کشورهای مصرف کننده صنعتی، که بر نقش بازار در تعیین قیمت ها تاکید داشتند، نایده گرفته شد. اما اکنون به نظر می رسد وارد دورانی شده ایم که بی ثباتی ها بیش از هر چیز کشورهای مصرف کننده را نگران کرده است؛ بخشی به این دلیل که افزایش غیرعادی بهای نفت می تواند خروج آنان را از رکود به تاخیر اندازد. شاید به همین دلیل بود که نیکولا ساکوزی در فاصله یک ماه مانده به برگزاری نشست سران گروه 8 در ایتالیا، در سفر به امارات خواستار تعیین مکانیزمی برای ثبات قیمت های نفت شد.اگر چه نگاه ساکوزی با انتقاد شماری از طرفداران بازار آزاد روبه رو شد اما وی در آستانه نشست گروه 8 در دیدار با گردون براون، نخست وزیر انگلیس در زمینه ایجاد ثبات در بازار نفت یک قدم دیگر به جلو گذاشت. رئیس جمهوری فرانسه و نخست وزیر انگیس در این دیدار خواستار تعیین محدوده ای شدند که قیمت های نفت تنها در آن چارچوب نوسان یابد.
چنین توافقی میان انگلیس و فرانسه به معنای اعاده مکانیزمی بود که بین سال های 2000 تا 2005 بر نظام قیمت گذاری اوپک حاکم بود و بر اساس آن بهای نفت تنها می توانست در محدوده 22 تا 28 دلار هر بشکه نوسان یابد.
اگر چه این تلاش دوجانبه در بیانیه پایانی سران گروه 8 درقالب اشارات کلی به لزوم ثبات در بارار نفت محدود ماند اما نمی توان تردید داشت که مهار بی ثباتی در بازار نفت به ضرورتی اجنتاب ناپذیر بدل شده است؛ هر چند که تلاش برای ایجاد ثبات در بازار جهانی نفت در عین باور کشورهای صنعتی مصرف کننده نفت به نظام بازار، حداقل در تئوری ناهمخوان می نماید.
حشمت الله رضوی