شرکت ها و دولت های فعال در منطقه خزر، دست کم دو هدف اساسی را در این منطقه دنبال می کنند: نخست دستیابی به بیشترین سهم از ذخایر نفتی و دوم ایفای بیشترین نقش در انتقال نفت این منطقه به بازار جهانی، اما در این میان آمریکا به اقتضای مصالح سیاسی و امنیتی خود، اهداف دیگری را نیز دنبال کرد؛ کوتاه کردن دست روسیه از منابع و منافع این منطقه و جلوگیری از نفوذ ایران در جمهوری های تازه استقلال یافته شوروی پیشین که در عمل منافع درازمدت تولیدکنندگان این منطقه را به خطر انداخته است.در اوایل دهه 1990 تصور می شد که دریایی از نفت زیر بستر دریاچه خزر و کشورهای کناره آن آرمیده که با ذخایر نفت خلیج فارس کوس رقابت و برابری می زند، اما رفته رفته این برآوردها نادرست از آب درآمد تا جایی که ذخایر نفت این منطقه در بهترین حالت، با ذخایر رو به پایان دریای شمال برابری می کند. ذخایر نفت این منطقه 17 تا 40 میلیارد بشکه و تولید آن در بهترین حالت 3 تا 4 میلیون بشکه در روز برآورد می شود.بسته بودن خزر و دسترسی نداشتن به آب های آزاد جهانی، اصلی ترین مشکل برای استفاده از ذخایر آن به شمار می آید. انتقال نفت این منطقه از مسیر ایران به خلیج فارس، از نظر اقتصادی کم هزینه ترین و آسان ترین راه ممکن است، اما مسئله این است که از نظر زمامداران آمریکا، ‌در این مورد خاص، ملاحظات اقتصادی نباید منافع سیاسی و امنیتی این کشور را به خطر بیندازد.خط لوله باکو-تفلیس-جیحان یکی از مسیرهای مورد حمایت آمریکا بود که سرانجام با مشوق های سیاسی- اقتصادی به بهره برداری رسید، اما با بروز جنگ و ناآرامی در منطقه در یکی دو ماه گذشته، این خط لوله بسته شد و صادرات روزانه 700 هزار بشکه نفت آذربایجان بلاتکلیف ماند و این رخداد دنیای غرب را واداشت تا به مسیر ایران به دیده مثبت بنگرد تا آنجا که بندر نکا نخستین محموله نفتی آذربایجان را دریافت کرد.بندر نکا ظرفیت تخلیه روزانه 345 هزار بشکه نفت را دارد که این مقدار تا 500 هزار بشکه نیز قابل افزایش است؛ در عوض ایران می تواند به مشتریان شرکت ملی نفت آذربایجان در خلیج فارس نفت تحویل دهد.پیش از این، ایران روزانه 170 هزار بشکه نفت خام ترکمنستان و روسیه را در پالایشگاه های شمالی خود پالایش می کرده و در عوض نفت خود را در جزیره خارگ به خریداران نفت روسیه و ترکمنستان تحویل می داده است، اما آذربایجان به پشتوانه در اختیار داشتن خط لوله باکو-تفلیس-جیحان تا کنون از اقدام به مبادله نفت خام با ایران خودداری کرده است.به این ترتیب، رویدادهای اخیر در منطقه آسیای مرکزی نشان داد که ایران همچنان امن ترین و اقتصادی ترین مسیر برای انتقال نفت منطقه خزر است؛ به ویژه آن که با ساخت خط لوله نکا-جاسک به طول 1500 کیلومتر، می توان روزانه یک میلیون بشکه نفت آذربایجان را بدون هیچ مشکلی به آب های آزاد در خلیج فارس انتقال داد؛ این در حالی است که خط لوله باکو-تفلیس-جیحان برای انتقال نفت به آب های آزاد، می بایست از قلمروی سه کشور ناامن عبور کند.
سعید خوشرو - کارشناس ارشد اقتصاد انرژی