مساله اینجاست که آب پشت سدها از مدت‌ها قبل جمع می‌شود که با پیش‌بینی‌ و مدیریت درست قابل کنترل و ذخیره‌ برای شرایط بحرانی و کم‌آبی است.در واقع با توجه به برنامه‌های گسترده سدسازی در کشور طی سال‌های اخیر و حتی قرار گرفتن ایران در جمع کشورهای برتر در این زمینه، تعداد سدها و در نتیجه نیرگاه‌های برق‌آبی در کشور کم نیست؛ به‌طوری که روزانه 50 هزار مگاوات ساعت برق از این طریق تولید می‌شد، ولی در حال حاضر این مقدار به روزانه 15 هزار مگاوات ساعت برق کاهش یافته است.

عدم تدارک برای مواجهه با کم‌آبی

حال این سوال ایجاد می‌شود که با توجه به قرار داشتن ایران در منطقه خشک و نیمه خشک جغرافیایی و پیش‌بینی خشکسالی و کم آبی همانند وضعیت 40 سال گذشته ایران که 20 سال آن با کم آبی روبرو بوده‌ایم، چرا تدبیر و تدارک کافی برای مدیریت آب پشت‌ سدها به کار بسته نشد؟نگاهی به وضعیت جوی چند سال گذشته ایران می‌تواند گواه خوبی بر این ادعا باشد. میزان بارش‌های جوی ایران طی 6 ماه اول سال آبی 1380ـ 1379 حدود 21 درصد نسبت به متوسط 32 ساله دوره مشابه کاهش نشان می‌دهد. میانگین دما طی همین دوره در بعضی مناطق تا حدود 4 درجه سانتی‌گراد افزایش یافته، ذخیره آب تعدادی از سدهای مهم از جمله کرج، لتیان، لار، جیرفت، استقلال میناب، سفید رود، زاینده رود و درودزن تا حدود 50 درصد کاهش یافته و حجم روان‌آب 36 رودخانه شاخص کشور نیز نسبت به متوسط دراز مدت حدود 45درصد و در برخی حوضه‌ها نظیر هرمزگان، کرمان، سیستان و بلوچستان و خراسان تا حدود 80 درصد کم شده است. به راستی با وجود این شرایط آیا مسوولان وزارت نیرو نمی‌بایست از قبل برای رویارویی با شرایط بحران چاره‌اندیشی کنند؟البته گفته می‌شود که در وزارت نیرو همواره برای مواجهه با سیل تدبیر اندیشی می‌شود، به‌طوری که طرح جامع سیل از چند سال پیش به مرحله اجرا درآمده است، ولی برای خشکسالی به جز چند دستوالعمل و آیین‌نامه کار دیگری انجام نشده است و وقتی در این باره نظر مسوولان وزارت نیرو را جویا می‌شویم پاسخ درخور تاملی دریافت می‌کنیم.آنان معتقدند که سازمان هواشناسی مقصر اصلی این ماجراست! زیرا پیش‌بینی کارشناسان این سازمان برای خشکسالی سال آبی امسال کاهش 20 درصدی بارش برف و باران بود، اما به طور کم سابقه‌ای این میزان به بیش از 50 درصد کاهش یافت.طبق گفته زرگر ـ معاون وزیر نیرو در امور آب و آبفا ـ افزون بر تاخیر 20 تا 60 روزه در بارش باران در کشور، زمستان گذشته سرمای بی‌سابقه‌ای در کشور حاکم شد که مسوولان برای حفظ جان هموطنان در اقصی نقاط کشور مجبور به افزایش تولید دو درصدی نیروگاه‌های برق‌آبی شند.او معتقد است که پیش‌بینی خشکسالی در کشورهای دیگر نیز تنها از 12 هفته قبل (سه ماه) میسر است و ما در ایران اشتباه کردیم و کاهش بارش‌ها بیشتر از پیش‌بینی‌ها شد.اما اتفاقی که افتاد چه بود؟ از آنجایی که بخش مهمی از بارش‌های سالانه کشور در دو ماه اسفند و فروردین صورت می‌گیرد، براساس مدل پیش‌بینی رفتار سیلاب‌ها در سال‌های گذشته، حجم قابل توجهی از مخازن سدها جهت کنترل سیلاب‌ها و جلوگیری از آثار مخرب آنها هر ساله در طول هفته‌های قبل از بارش تخلیه می‌شود، به‌طوری که اگر کنترل سیلاب‌ها توسط سدهای ساخته شده صورت نگیرد، بسیاری از شهرهای خوزستان با سیلاب‌های مخرب و غیر قابل کنترل تهدید خواهند شد.در طول زمستان گذشته نیز طبق اعلام وزرات نیرو، با توجه به گزارش‌های ارسالی سازمان هواشناسی که سال آبی نرمالی را پیش‌بینی کرده بود، مسوولان بخش آب کشور حجمی از مخازن سدهای کشور را برای کنترل سیلاب‌های احتمالی خالی کردند، اما آنچه که به وقوع پیوست بروز خشکسالی و بارش‌های پراکنده و کم حجمی بود که سبب پر نشدن ظرفیت ذخیره آب پشت‌ سدها و عدم امکان تولید برق از میزان آب موجود در مخازن سدهای کشور و در نتیجه از دست رفتن حدود 10 درصد از ظرفیت تولید برق کشور (3 تا 4 هزار مگاوات) شد.در حالی که تامین 10 درصد از برق مصرفی کشور بر عهده نیروگاه‌های برق‌آبی است، در حال حاضر با توجه به کاهش حجم بارش‌ها به کمتر از نصف متوسط بارش سالانه، حجم ورودی آب به مخازن سدها با 60 درصد کاهش مواجه شده، به طوری که حجم آب مخازن پشت سدها که در سال گذشته و در همین ایام حدود 25میلیارد متر مکعب بوده، اکنون به کمتر از 14 میلیارد متر مکعب رسیده است.با این شرایط باید دعا کرد که سال آبی 1388 ـ 1387 همانند امسال نباشد، زیرا در این صورت سال آینده با مشکلات جدی‌تری مواجه خواهیم شد.لازم به یادآوری است که در حال حاضر نیروگاه‌های حرارتی، گازی و سیکل ترکیبی با حداکثر ظرفیت خود مشغول تولید برق هستند که همین امر موجب رشد بی‌سابقه مصرف گاز (خوراک نیروگاه‌ها) شده است، طوری که طبق اعلام کسایی‌زاده - مدیرعامل شرکت ملی گاز - روزانه حدود 155 میلیون متر مکعب گاز روانه نیروگاه‌ها می‌شود. از سوی دیگر این وضعیت امکان بروز مشکل فنی و خرابی در نیروگاه‌ها را نیز افزایش می‌دهد که به طور حتم خروج یک نیروگاه‌ از مدار نیز می‌تواند اثرات نامطلوبی بر وضعیت فعلی داشته باشد. این در حالی است که طبق گفته حجت ـ مدیرعامل سازمان مدیریت برق ـ روزانه حدود 550 تا 600 مگاوات برق از کشورهای همسایه شمالی برق وارد می‌کنیم و مذاکره افزایش حجم واردات برق نیز ادامه دارد. البته ناگفته نماند که طبق تعهدات، روزانه حدود 300 مگاوات برق نیز باید صادر کنیم که عمده آن به عراق است.با در نظر گرفتن این شرایط و با یک حساب سرانگشتی می‌توان به این نتیجه رسید که با مصرف فعلی روزانه 33 هزار و اندی مگاوات ساعت برق و تولید 31 هزار و اندی مگاوات ساعت برق و واردات ذکر شده، به طور متوسط روزانه با چیزی حدود هزار مگاوات کاهش برق مواجه هستیم که از طریق اعمال خاموشی در شبکه جبران می‌شود، ولی به طور حتم این شرایط با گرم‌تر شدن هوا و رسیدن به فصل تابستان که اوج مصرف برق را به همراه دارد، ویژه‌تر و سخت‌تر خواهد شد، به طوری‌که برق مصرفی در پیک مصرف یعنی مرداد ماه به 38 هزار مگاوات در کل کشور خواهد رسید و این در حالی است که میزان برق تولیدی 34 هزار و 500 مگاوات خواهد بود. یعنی در این فصل میزان کمبود در شبکه به 3500 مگاوات خواهد رسید. البته ناگفته نماند که وزارت نیرو نیز برنامه به مدار آوردن چند نیروگاه حرارتی در فصل تابستان را در دست دارد.